ایران چگونه در یک ماه ۷۳ میلیون بشکه نفت را از محاصره خارج کرد؟

اواخر ماه ژوئن، نفتکش‌های ایرانی یکی پس از دیگری در آب‌های شرق مالزی ظاهر می‌شدند؛ نخست کشتی دیونا، بعد هیرو-۲، سونیا-۱ و سپس در اواسط ژوئیه نفتکش استریم. این کشتی‌ها بخشی از ناوگانی بودند که پس از رفع موقت محاصره آمریکا، نفت ایران را به سوی آسیا منتقل کردند.

هم‌زمان، دولت آمریکا بخشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های حقوقی فروش نفت ایران را نیز موقتا کنار گذاشت. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۱ ژوئن مجوزی صادر کرد که تولید، تحویل و فروش نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را مجاز می‌کرد. قرار بود این معافیت ۶۰ روز ادامه داشته باشد، اما آمریکا در ۷ ژوئیه آن را لغو کرد و تنها یک دوره کوتاه برای خاتمه معاملات باقی گذاشت.

شرکت کپلر که در زمینه ردیابی محموله‌های انرژی فعالیت می‌کند، به بی‌بی‌سی فارسی گفته است که طی حدود یک ماه، از اواسط ژوئن تا اواسط ژوئیه، ۷۳ میلیون بشکه نفت ایران از «منطقه محاصره» خارج شده است که ارزش بالقوه آن به حدود شش میلیارد دلار می‌رسد.

وال‌استریت ژورنال نیز گزارش داده است که در این بازه زمانی، بیش از ۲۰ نفتکش حامل نفت ایران راهی آسیا شده‌اند و در مجموع حدود ۷۰ میلیون بشکه نفت از منطقه خارج شده است.

اما خروج نفت ایران از خلیج فارس در شرایطی شتاب گرفت که خریداران اصلی آن در چین نفت کمتری می‌خریدند.

مسابقه برای خروج نفت از خلیج فارس

داده‌های کپلر نشان می‌دهد که در ۱۷ ژوئن، روز امضای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا، حدود ۶۸ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه نفت ایران در خلیج فارس و دریای عمان قرار داشت و نزدیک به ۵۱ میلیون بشکه در خارج از این منطقه بود.

بر اساس این داده‌ها کمتر از یک ماه بعد، در ۱۴ ژوئیه، حجم نفت موجود در خلیج فارس و دریای عمان به حدود ۳۳ میلیون بشکه کاهش یافت، در حالی که میزان نفت ایران در خارج از این منطقه به نزدیک ۱۰۵ میلیون بشکه رسید. این جابه‌جایی گسترده نشان می‌دهد که تهران در دوره رفع موقت محاصره، بخش بزرگی از ذخایر شناور خود را از محدوده آسیب‌پذیر خلیج فارس و دریای عمان به آب‌های دورتر منتقل کرد.

همایون فلکشاهی، تحلیلگر ارشد نفت در کپلر، به بی‌بی‌سی فارسی گفت اولویت ایران در این دوره روشن بود: «ایران می‌خواست تا حد ممکن بشکه‌های بیشتری را از خطر محاصره آمریکا دور کند.»

هم‌زمان، داده‌ها نشان می‌دهد ایران بارگیری نفت از پایانه‌های خود را نیز به سرعت افزایش داد. میانگین بارگیری روزانه در ماه آوریل نزدیک به یک و نیم میلیون بشکه بود، اما در ماه مه، با تشدید محدودیت‌های صادراتی، به حدود ۲۷۰ هزار بشکه سقوط کرد. این رقم در ژوئن به بیش از ۷۵۰ هزار بشکه رسید و در نیمه نخست ژوئیه از یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز فراتر رفت.

این داده‌ها نشان می‌دهد ایران پس از باز شدن مسیر، تنها نفتکش‌های متوقف‌شده یا محموله‌های در انتظار خروج را به حرکت در نیاورده، بلکه بارگیری نفت را نیز با سرعت بیشتری از سر گرفته است.

همایون فلکشاهی می‌گوید این افزایش را نباید لزوما نشانه رشد تقاضا یا فروش بیشتر دانست. به گفته او، ایران «با وجود ضعف تقاضای خریداران چین، تا جایی که می‌توانست نفت بارگیری کرد»، زیرا خطر بازگشت محاصره وجود داشت.

محموله‌هایی که به دریای عرب یا آب‌های جنوب‌شرقی آسیا رسیده بود، حتی پس از بسته شدن دوباره مسیر، همچنان می‌توانست در انتظار خریدار بماند یا به چین تحویل داده شود. در واقع ایران در این دوره بیش از هر چیز محل استقرار نفت انباشته خود را تغییر داد.

مسیر طولانی نفت ایران تا چین

بخش بزرگی از این نفت، راهی آب‌های شرق مالزی و تنگه سنگاپور شد؛ منطقه‌ای که در سال‌های گذشته به یکی از نقاط اصلی تجارت نفت تحریم‌شده ایران تبدیل شده است.

نفتکش‌های حامل نفت ایران معمولا به محدوده‌ای در خارج از آب‌های سرزمینی مالزی می‌روند که در صنعت کشتیرانی به «محدوده خارجی شرقی بندر» معروف است. این منطقه تقریبا در میانه مسیر ایران و چین قرار دارد و برای انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر استفاده می‌شود. نفتکش حامل نفت ایران در آنجا در کنار کشتی دیگری قرار می‌گیرد و محموله با شلنگ‌های بزرگ میان دو کشتی منتقل می‌شود.

کشتی دوم سپس می‌تواند با نام، پرچم، اسناد یا حتی مقصدی متفاوت به سوی چین حرکت کند. این عملیات شناسایی منشأ نفت و شرکت‌های درگیر در معامله را برای نهادهای تحریم‌کننده دشوارتر می‌کند.

مقصد اصلی بخش بزرگی از این نفت، پالایشگاه‌های مستقل چین است که در بازار نفت به «تی‌پات» یا پالایشگاه‌های قوری معروف‌اند. این پالایشگاه‌ها به دلیل تمایل به خرید نفت ارزان‌تر، از مشتریان اصلی نفت تحریم‌شده ایران بوده‌اند.

شرکت‌های بزرگ دولتی چین معمولا به دلیل خطر تحریم‌های آمریکا محتاط‌تر عمل می‌کنند. در مقابل، پالایشگاه‌های مستقل کوچک‌تر حاضرند در برابر تخفیف بیشتر، بخشی از خطر خرید نفت ایران را بپذیرند.

ایران با انتقال نفت خود به آب‌های مالزی و سنگاپور علاوه بر خارج کردن آن از محدوده مورد مناقشه با آمریکا، آن را به خریداران اصلی خود نزدیک‌تر کرد.

اما داده‌های کپلر نشان می‌دهد سرعت حرکت نفت از ایران بسیار بیشتر از سرعت جذب آن در چین بود.

بارگیری بالا رفت، اما تخلیه در چین سقوط کرد

در ماه آوریل، به طور متوسط روزانه حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه نفت ایران در چین تخلیه می‌شد. این رقم در ماه مه به یک میلیون و ۳۶۵ هزار بشکه و در ژوئن به حدود ۷۸۵ هزار بشکه در روز کاهش یافت.

در نیمه نخست ژوئیه، تخلیه نفت ایران در چین به حدود ۴۵۴ هزار بشکه در روز رسید که پایین‌ترین رقم ثبت‌شده در داده‌های اخیر کپلر است.

در همان دوره، بارگیری نفت در ایران تقریبا سه برابر میزانی بود که در چین تخلیه می‌شد. این شکاف نشان می‌دهد چرا افزایش بارگیری را نمی‌توان معادل افزایش فروش دانست.

همایون فلکشاهی می‌گوید ایران در آن مقطع هم‌زمان دو روند متفاوت را تجربه می‌کرد: ضرورت خارج کردن نفت از منطقه محاصره و ضعف تقاضا در چین.

آقای فلکشاهی انتظار دارد تقاضای چین در نهایت بهبود یابد؛ به ویژه اگر قیمت جهانی نفت بالا بماند یا افزایش یابد و تخفیف نفت ایران در مقایسه با نفت سایر عرضه‌کنندگان جذاب‌تر شود.

اما تا آن زمان، بخشی از نفتی که ایران با عجله از منطقه محاصره خارج کرده، باید روی آب باقی بماند، چون در حال حاضر ذخایر بالای نفت در چین نیز نیاز فوری به محموله‌های تازه را کاهش داده است. به گفته کارشناسان ضعف فعالیت اقتصادی، کاهش تقاضای گازوئیل، گسترش خودروهای برقی و هیبریدی و محدودیت صادرات فرآورده‌های نفتی از دیگر عواملی بوده که بر فعالیت پالایشگاه‌های چین فشار وارد کرده است.

شش میلیارد دلار: ارزش محموله، نه پول دریافت‌شده

کپلر ارزش ۷۳ میلیون بشکه نفت خارج‌شده از منطقه محاصره را حدود شش میلیارد دلار برآورد کرده است.

این محاسبه بر اساس قیمت نفت در زمان خروج محموله‌ها و با در نظر گرفتن تقریبا پنج دلار تخفیف برای هر بشکه نفت ایران انجام شده است.

اما آقای فلکشاهی تاکید می‌کند که این رقم را باید «درآمد بالقوه» دانست؛ یعنی ارزش ناخالص نفتی که ایران می‌تواند پس از فروش و تحویل محموله‌ها به دست آورد.

ارزش ناخالص به این معناست که هنوز هزینه‌های مربوط به تحریم از آن کم نشده است. علاوه بر این، پول نفت فروخته‌شده نیز بلافاصله پرداخت نمی‌شود و به گفته آقای فلکشاهی، ایران معمولا یک تا دو ماه پس از تخلیه محموله پول آن را دریافت می‌کند.

او می‌گوید تنها هزینه حمل نفت ایران دست‌کم حدود ۱۰ دلار برای هر بشکه برآورد می‌شود. علاوه بر آن، واسطه‌هایی که در اجاره نفتکش، انتقال کشتی به کشتی، صدور اسناد، ثبت شرکت‌ها و جابه‌جایی پول نقش دارند نیز سهمی از معامله می‌برند.

آقای فلکشاهی برآورد می‌کند که در نهایت پس از کسر این هزینه‌ها، ارزش خالص هر بشکه برای ایران احتمالا «به ۷۰ دلار نزدیک‌تر است تا ۹۰ دلار».

اگر ضعف تقاضا ادامه یابد و ایران برای تامین پول نقد به فروش سریع‌تر نیاز داشته باشد، ممکن است ناچار شود تخفیف بیشتری پیشنهاد کند. در این صورت، سرعت فروش می‌تواند افزایش یابد، اما مبلغی که از هر بشکه نصیب ایران می‌شود کاهش خواهد یافت.

نفت خارج‌شده کجاست؟

بر اساس داده‌های کپلر، تا ۱۵ ژوئیه مجموع نفت خام ایران روی آب به حدود ۱۳۳ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه رسیده بود.

از این میزان، حدود ۹۸ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه خارج از خلیج فارس و دریای عمان قرار داشت؛ نفتی که داخل منطقه محاصره نبود، اما بخش بزرگی از آن هنوز در پالایشگاه تخلیه نشده بود.

داده‌ها نشان می‌دهد بیش از ۴۰ میلیون بشکه از این میزان، در محدوده تنگه سنگاپور قرار داشت که یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های کشتیرانی در مسیر اصلی حرکت نفتکش‌ها به سوی چین است.

حدود ۱۷ میلیون بشکه در دریای عرب، کمی بیش از ۱۳ میلیون بشکه در دریای زرد و نزدیک ۱۰ میلیون بشکه هم در دریای جنوبی چین ردیابی شده است.

بر اساس گزارش کپلر، حدود ۱۸ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه دیگر نیز در مناطقی مانند تنگه مالاکا، خلیج بنگال، اقیانوس هند و آب‌های دیگر پراکنده بود.

همه این محموله‌های نفتی لزوما بدون خریدار نمی‌ماند. بخشی از آن ممکن است پیشاپیش فروخته شده باشد، بخشی دیگر در انتظار نوبت تخلیه باشد و بخشی نیز در انتظار انتقال به نفتکش‌های دیگر باشد.

با این حال، حجم بالای نفت روی آب و کاهش سرعت تخلیه در چین نشان می‌دهد جذب کامل این محموله‌ها سریع نخواهد بود.

تخلیه ذخیره شناور چقدر طول می‌کشد؟

همایون فلکشاهی می‌گوید چین در شرایط عادی روزانه حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت ایران را در بنادر خود تخلیه می‌کند. با چنین نرخی، جذب حدود ۹۸ میلیون بشکه نفتی که اکنون خارج از محدوده خلیج فارس قرار دارد، تقریبا دو ماه و نیم زمان می‌برد.

اما شرایط فعلی با وضعیت معمول متفاوت است. سودآوری پالایش نفت در چین کاهش یافته، ذخایر نفت این کشور در سطح بالایی قرار دارد و سرعت تخلیه نفت ایران در بنادر چین نیز به حدود ۴۵۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است.

آقای فلکشاهی برآورد می‌کند که در این وضعیت، تخلیه نفت شناور ایران ممکن است به جای دو ماه و نیم، چهار تا پنج ماه طول بکشد. او می‌گوید این محموله‌ها در نهایت عمدتا وارد چین خواهند شد، اما سرعت جذب این محموله‌ها به وضعیت بازار بستگی دارد.

افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند نفت ارزان‌تر ایران را برای پالایشگاه‌های مستقل چین جذاب‌تر کند. از سوی دیگر، اگر ایران به درآمد فوری نیاز داشته باشد، ممکن است برای سرعت دادن به فروش، تخفیف بیشتری ارائه کند.

فرصت یک‌ماهه رفع محاصره از یک جهت برای ایران موفقیت‌آمیز بود: ده‌ها میلیون بشکه نفتی که ممکن بود در بنادر یا آب‌های نزدیک ایران گرفتار شود، از منطقه خطر خارج شد و به آب‌های آسیایی در نزدیکی بازار اصلی خود منتقل شد.

اما این محموله‌ها هنوز به طور کامل به پول تبدیل نشده‌اند. بخشی از آن باید ماه‌ها روی آب بماند، با تخفیف فروخته شود و پس از کسر هزینه حمل و واسطه‌ها، درآمدش با تاخیر به ایران برسد.